فرازهایی از زندگانی زنده یاد مهندس علی زاهدی

مرحوم مهندس علی زاهدی تجریشی در فروردین ماه 1275 خورشیدی در تهران متولد شد. در 4 سالگی پدر را از دست داد و کودکی را در دامان مادر علیل و رنجور در یکی از محلّات بازار تهران در فضایی سراسر خرافات، بی‏خبری، مرگ و میر و غم و اندوه گذراند و جثه لاغرش بارها مورد حمله انواع بیماریها قرار گرفت.

به علت داشتن نبوغی خاص در سن شانزده سالگی دوره متوسطه را به پایان رساند. در دروس ریاضیات، انشاء، خط، فارسی و زبان فرانسه سرآمد همگان بود. به مطالعه دروس مدرسه و کتابهای درسی درسی اکتفا نمی‏کرد. در یک کتابخانه چند هزار جلدی که مرحوم مهندس مقدم المکل زاهدی، رئیس اوّلین مدرسه کشاورزی ایران (مدرسه فلاحت مظفری) که در اختیارش گذاشته شده بود، انواع کتب فارسی و فرانسه را با اشتیاق کامل مطالعه کرد.

اولین شغلی که در سن 18 سالگی به آن پرداخت تندنویسی مجلس شورای ملی بود که مقارن با سومین دوره مجلس شورای ملی آن را آغاز کرد.

همزمان به ادامه تحصیلات در کلاس مهندسی و دارالفنون پرداخت و با فراگیری دروس جبر عالی هندسه تحلیلی، نقشه برداری، مکانیک، مقاومت مصالح، پل وا راه سازی، سدسازی و حساب، عنوان مهندسی دریافت نمود و با مستشاران امریکایی در شهرداری مشغول به کار شد. لذا با قبول شغل نظافت مدرسه فلاحت کرج برا ایجاد تغییرات در شرایط محیط زندگی تلاش کرد. هنگام اقامت در کرج با عده‏ای از استادان ورزیده خارجی معاشرت داشت.

مطالعه آثار نویسندگان و زندگی دانشمندان نامی جهان، مثل جرج واشنگتن و آبراهام لینکلن اثرات عمیقی در روحش گذاشت. او عاشق بزرگانی بود که با استعداد و نبوغ و پشتکار توانسته بودند در راه خدمت به جامعه قدم بردارند. او با مطالعه عمیق در زندگی نوابع، ایمان پیدا کرده بود که بزرگان واقعی عالم بدون استثنا برای هدفی به غیر از نیازهای عادی و جاه طلبی و خودپسندی زندگی کرده‏اند.

تمرکز او در هنگام تفکر و تعمق به حدی بود که خود را فراموش می‏کرد. او از تمامی فرصتهای موجود برای فراگیری استفاده می‏کرد. هنگامی که سوار بر دوچرخه به حل مسائل ریاضی‏اش پرداخته بود زمین خورد و دستش شکست که این ماجرا را اکثر دوستانش به یاد دارند.

در سن 21 سالگی هنگام اقامت در کرج و گردش در نواحی زیبای کوهستانی جبال البرز آنچنان محو قدرت آفرینش شد که نخستین کتاب خود به نام «زنبور عسل» را نوشت. این کتاب بیش از یک ربع قرن در دانشکده کشاورزی کرج تدریس می‏شد. او در مدت سه سال اقامت در کرج از فضا و هوای پاک آنجا حداکثر استفاده را برد و با پرورش قوای بدن، بر سلامت کامل خود افزود و چون علاقه بیش از حد و حصر او به ریاضیات برای همه مشهود بود، از اصفهان برای تدریس ریاضی در مدارس متوسطه دعوت شد که بی‏درنگ رهسپار آنجا شد و افراد مشهوری چون دکتر جناب و مهندس ایروانی و سرتیپ ریاحی شاگردان او در اصفهان بودند و قدرت تدریس در او به حدی بود که شاگردانش با علاقه کامل درس او را فرا می‏گرفتند و محفل دوستان شعر و ادب در آن شهر، برای او خاطرات شیرین بر جای گذاشت و طی چند سال توانست اندوخته مالی هم فراهم کند که برای تحقیق آرزوی دیرین خود در سال 1303 عازم کشور فرانسه و در سال 1308 از دانشگاه فارغ التحصیل شد و با علاقه فراوان در معادن زغال سنگ فرانسه و معادن فلز آلمان و معادن نفت لهستان و لابراتوار شرکت نفت یکی از شهرهای انگلستان به کار پرداخت. در اواسط سال 1309 به ایران مراجعت و در وزارت اقتصاد ملی نخستین کار خود را شروع کرد.

مرحوم زاهدی تلاش‏های بی‏وقفه خود را در تمام صحنه‏های صنعتی کشور و به خصوص خراسان توسعه داد. در شروع کار اداره صنعت و معدن، از آنجایی که محلی برای اداره صنایع و معادن موجود نبود ناچار مدرسه مرحوم کمال الملک، برای تاسیس این اداره در نظر گرفته شد و اقدامات عملی برای شروع کار با ریاست آقای مهندس زاهدی انجام گرفت و برای استخراج زغال سنگ از معادن شمشک و گاجره اقدام شد و از فروش محصولات، بودجه اداره معادن تأمین گردید. مرکزی نیز برای تربیت نخستین استادکاران و کارگران معدن به سبک جدید تأسیس گردید و در ادامه از کارشناسان زبده‏ای چون مهندس زیرک زاده و دکتر کریم سنجابی و دکتر زنگنه کمک گرفته شد و از سال 1310 تا سال 1316 مشاغل صنعتی متعددی در کشور به کار افتاد که در آنها مرحوم مهندس زاهدی همیشه نقش فعالی به عهده داشت.

از سال 1316 تا شهریور 1320 مرحوم مهندس زاهدی و همکاران فعال او مأمور شدند تا مواد اولیه ذوب آهن را به هر قیمت که شده است تهیه کنند که به اختصار عبارت بود از:

تهیه مواد اولیه ذوب آهن الف) ابتدا برای تهیه زغال سنگ لازم معادن گاجره و غیره در دامنه جنوبی البرز کشف و آماده استخراج شد و برای کلیه عملیات آن از رشته نقاله و راههای جدید و خریداری ماشین آلات لازم اقدام شد که در سال 1321 جنگ جهانی دوم مانع ادامه کار گردید. ب) معادن سنگ آهن در حوزه‏های سمنان و زنجان کشف شد و در کرمان نیز معدن قابل استفاده‏ای کشف گردید. ج) سایر موارد لازم نظیر دولومیت و سنگ آهک و منگنز در اطراف رباط کریم شناخته شد و کوشش به عمل آمد تا کوره بلند ذوب آهن در کرج بر پا شود که ناتمام ماند و ماشین آلات خریداری شده از دماک کروپ آلمان در هنگام حمل، کشتی آن توسط متفقین غرق شد.

2- معادن مس. در جنوب سبزوار در عباس آباد کشف و راه اندازی شد و استخراج مس در ناحیه انارک نیز توسعه داده شد.

3- مواد نسوز- خاک نسوز در بی بی شهربانو و منیزیت در نزدیک فریمان مشهد و سیلیس آمورف در عباس آباد، کرمیت (آجر قلیایی اعلی) و دولومیت کشف و آماده استخراج شد.

خلاصه با خدمات مرحوم مهندس زاهدی در عمر کوتاه اکتشافات، معادن بسیاری در آذربایجان، خراسان، کرمان، یزد، اراک و بعضی نقاط دیگر کشف گردید. ولی به علت اشغال کشور از طرف متفقین، ادامه کار آنان متوقف شد و چون در دی ماه 1322 به وزارت پیشه و هنر و منتقل شد. توانست صنایع جدید ایران را مطالعه نماید و کتاب «صنایع ایران بعد از جنگ» را نوشت و چون دچار حبّ و بغش‏ها و منافع شخصی دیگران شد، ناچار استعفا داد و از دستگاهی که خود بوجود آورده بود با تأسف فراوان خارج شد. ولی به هر حال راهی را که در صنعت و معدن و صنعت کشور باز کرده بود خواه ناخواه دنبال شد.

مرحوم زاهدی در چهل و پنج سالگی تصمیم گرفت به کار آزاد بپردازد و چون پولی نداشت خانه خود را فروخت و به کمک دوستان خود شرکت میناک را با سرمایه صد و بیست هزار تومان به راه انداخت. نخستین کار این شرکت به راه انداختن کارخانه بیکربنات دوپتاس و بیکرمات دو سود بود که موفق به تولید این مواد پر ارزش در داخل کشور شد که باز هم دچار عواقب جنگ جهانی دوم شد و تعطیل گردید.

در سال 1334 در مشهد شرکت سهامی خاور را تأسیس کرد و به استخراج زغال سنگ در آق دربند و محلی دیگر در نزدیکی سرخس پرداخت و به تهیه کک و بربکت زغال سنگ پرداخت و سوخت ارزان در دسترس مردم و کارخانجات استان خراسان قرارداد و با اکتشاف معادن سرب و روی منافع مالی و ارزی نیز فراهم شد ولی هر عایدی جدید را همیشه صرف کار جدیدی می‏کرد. لذا مبادرت به ایجاد کارخانه سیمان نمود که بالاخره پس از 4 سال تلاش و مبارزه کارخانه راه افتاد ولی متأسفانه در روز راه اندازی زاهدی دیگر زنده نبود ولی تلاشهای مجدّانه او در معدن و صنعت کشور و سیمان مشهد همیشه پا بجا و مشهود است.

سیمان مشهد که اینک توسعه بسیاری یافته است اثر مهمی از تلاشهای و کوششهای آن مرد مبتکر و توانا است. او در تمام فعالیتها همیشه دوستان و همکاران را شرکت می داد و همین امر باعث شد که جانشینان خوبی برای ادامه راه او وجود داشته باشد.

مهندس زاهدی بنیانگذار صنعت و معدن کشور در روز هشتم بهمن ماه 1335 دچار سکته مغزی در دفتر کارش شد و آخرین گفته او این بود: «از مرگ نمی ترسم.»

مرحوم زاهدی در حالی زندگی را ترک گفت که پشت سر، نمونه‏های فراوانی از سعی و تلاش و خدمت به مردم بر جای گذاشت. چه ثروت و اندوخته‏ای از این بالاتر که اکنون در رشته صنعتی که او پایه‏گذاری کرده است هزاران نفر به کار مشغولند و چرخه‏های صنعت و کارخانه‏ها می‏چرخانند.

چه بسا در میان آنها باز امثال زاهدی پیدا شوند که برای تعالی کشور و صنعت و خدمت به مردم نیازمند، زاهدی وار به اکتشافات معادن و تاسیس کارخانه‏ها بپردازند.

منبع: کتاب «نامهای ماندگار کارآفرینان صنعت استان خراسان رضوی»

نویسنده: ف. مصطفوی

انتشارات: بامشاد

فرازهایی از زندگانی زنده یاد مهندس علی زاهدی

مرحوم مهندس علی زاهدی تجریشی در فروردین ماه 1275 خورشیدی در تهران متولد شد. در 4 سالگی پدر را از دست داد و کودکی را در دامان مادر علیل و رنجور در یکی از محلّات بازار تهران در فضایی سراسر خرافات، بی‏خبری، مرگ و میر و غم و اندوه گذراند و جثه لاغرش بارها مورد حمله انواع بیماریها قرار گرفت.

به علت داشتن نبوغی خاص در سن شانزده سالگی دوره متوسطه را به پایان رساند. در دروس ریاضیات، انشاء، خط، فارسی و زبان فرانسه سرآمد همگان بود. به مطالعه دروس مدرسه و کتابهای درسی درسی اکتفا نمی‏کرد. در یک کتابخانه چند هزار جلدی که مرحوم مهندس مقدم المکل زاهدی، رئیس اوّلین مدرسه کشاورزی ایران (مدرسه فلاحت مظفری) که در اختیارش گذاشته شده بود، انواع کتب فارسی و فرانسه را با اشتیاق کامل مطالعه کرد.

اولین شغلی که در سن 18 سالگی به آن پرداخت تندنویسی مجلس شورای ملی بود که مقارن با سومین دوره مجلس شورای ملی آن را آغاز کرد.

همزمان به ادامه تحصیلات در کلاس مهندسی و دارالفنون پرداخت و با فراگیری دروس جبر عالی هندسه تحلیلی، نقشه برداری، مکانیک، مقاومت مصالح، پل وا راه سازی، سدسازی و حساب، عنوان مهندسی دریافت نمود و با مستشاران امریکایی در شهرداری مشغول به کار شد. لذا با قبول شغل نظافت مدرسه فلاحت کرج برا ایجاد تغییرات در شرایط محیط زندگی تلاش کرد. هنگام اقامت در کرج با عده‏ای از استادان ورزیده خارجی معاشرت داشت.

مطالعه آثار نویسندگان و زندگی دانشمندان نامی جهان، مثل جرج واشنگتن و آبراهام لینکلن اثرات عمیقی در روحش گذاشت. او عاشق بزرگانی بود که با استعداد و نبوغ و پشتکار توانسته بودند در راه خدمت به جامعه قدم بردارند. او با مطالعه عمیق در زندگی نوابع، ایمان پیدا کرده بود که بزرگان واقعی عالم بدون استثنا برای هدفی به غیر از نیازهای عادی و جاه طلبی و خودپسندی زندگی کرده‏اند.

تمرکز او در هنگام تفکر و تعمق به حدی بود که خود را فراموش می‏کرد. او از تمامی فرصتهای موجود برای فراگیری استفاده می‏کرد. هنگامی که سوار بر دوچرخه به حل مسائل ریاضی‏اش پرداخته بود زمین خورد و دستش شکست که این ماجرا را اکثر دوستانش به یاد دارند.

در سن 21 سالگی هنگام اقامت در کرج و گردش در نواحی زیبای کوهستانی جبال البرز آنچنان محو قدرت آفرینش شد که نخستین کتاب خود به نام «زنبور عسل» را نوشت. این کتاب بیش از یک ربع قرن در دانشکده کشاورزی کرج تدریس می‏شد. او در مدت سه سال اقامت در کرج از فضا و هوای پاک آنجا حداکثر استفاده را برد و با پرورش قوای بدن، بر سلامت کامل خود افزود و چون علاقه بیش از حد و حصر او به ریاضیات برای همه مشهود بود، از اصفهان برای تدریس ریاضی در مدارس متوسطه دعوت شد که بی‏درنگ رهسپار آنجا شد و افراد مشهوری چون دکتر جناب و مهندس ایروانی و سرتیپ ریاحی شاگردان او در اصفهان بودند و قدرت تدریس در او به حدی بود که شاگردانش با علاقه کامل درس او را فرا می‏گرفتند و محفل دوستان شعر و ادب در آن شهر، برای او خاطرات شیرین بر جای گذاشت و طی چند سال توانست اندوخته مالی هم فراهم کند که برای تحقیق آرزوی دیرین خود در سال 1303 عازم کشور فرانسه و در سال 1308 از دانشگاه فارغ التحصیل شد و با علاقه فراوان در معادن زغال سنگ فرانسه و معادن فلز آلمان و معادن نفت لهستان و لابراتوار شرکت نفت یکی از شهرهای انگلستان به کار پرداخت. در اواسط سال 1309 به ایران مراجعت و در وزارت اقتصاد ملی نخستین کار خود را شروع کرد.

مرحوم زاهدی تلاش‏های بی‏وقفه خود را در تمام صحنه‏های صنعتی کشور و به خصوص خراسان توسعه داد. در شروع کار اداره صنعت و معدن، از آنجایی که محلی برای اداره صنایع و معادن موجود نبود ناچار مدرسه مرحوم کمال الملک، برای تاسیس این اداره در نظر گرفته شد و اقدامات عملی برای شروع کار با ریاست آقای مهندس زاهدی انجام گرفت و برای استخراج زغال سنگ از معادن شمشک و گاجره اقدام شد و از فروش محصولات، بودجه اداره معادن تأمین گردید. مرکزی نیز برای تربیت نخستین استادکاران و کارگران معدن به سبک جدید تأسیس گردید و در ادامه از کارشناسان زبده‏ای چون مهندس زیرک زاده و دکتر کریم سنجابی و دکتر زنگنه کمک گرفته شد و از سال 1310 تا سال 1316 مشاغل صنعتی متعددی در کشور به کار افتاد که در آنها مرحوم مهندس زاهدی همیشه نقش فعالی به عهده داشت.

از سال 1316 تا شهریور 1320 مرحوم مهندس زاهدی و همکاران فعال او مأمور شدند تا مواد اولیه ذوب آهن را به هر قیمت که شده است تهیه کنند که به اختصار عبارت بود از:

تهیه مواد اولیه ذوب آهن الف) ابتدا برای تهیه زغال سنگ لازم معادن گاجره و غیره در دامنه جنوبی البرز کشف و آماده استخراج شد و برای کلیه عملیات آن از رشته نقاله و راههای جدید و خریداری ماشین آلات لازم اقدام شد که در سال 1321 جنگ جهانی دوم مانع ادامه کار گردید. ب) معادن سنگ آهن در حوزه‏های سمنان و زنجان کشف شد و در کرمان نیز معدن قابل استفاده‏ای کشف گردید. ج) سایر موارد لازم نظیر دولومیت و سنگ آهک و منگنز در اطراف رباط کریم شناخته شد و کوشش به عمل آمد تا کوره بلند ذوب آهن در کرج بر پا شود که ناتمام ماند و ماشین آلات خریداری شده از دماک کروپ آلمان در هنگام حمل، کشتی آن توسط متفقین غرق شد.

2- معادن مس. در جنوب سبزوار در عباس آباد کشف و راه اندازی شد و استخراج مس در ناحیه انارک نیز توسعه داده شد.

3- مواد نسوز- خاک نسوز در بی بی شهربانو و منیزیت در نزدیک فریمان مشهد و سیلیس آمورف در عباس آباد، کرمیت (آجر قلیایی اعلی) و دولومیت کشف و آماده استخراج شد.

خلاصه با خدمات مرحوم مهندس زاهدی در عمر کوتاه اکتشافات، معادن بسیاری در آذربایجان، خراسان، کرمان، یزد، اراک و بعضی نقاط دیگر کشف گردید. ولی به علت اشغال کشور از طرف متفقین، ادامه کار آنان متوقف شد و چون در دی ماه 1322 به وزارت پیشه و هنر و منتقل شد. توانست صنایع جدید ایران را مطالعه نماید و کتاب «صنایع ایران بعد از جنگ» را نوشت و چون دچار حبّ و بغش‏ها و منافع شخصی دیگران شد، ناچار استعفا داد و از دستگاهی که خود بوجود آورده بود با تأسف فراوان خارج شد. ولی به هر حال راهی را که در صنعت و معدن و صنعت کشور باز کرده بود خواه ناخواه دنبال شد.

مرحوم زاهدی در چهل و پنج سالگی تصمیم گرفت به کار آزاد بپردازد و چون پولی نداشت خانه خود را فروخت و به کمک دوستان خود شرکت میناک را با سرمایه صد و بیست هزار تومان به راه انداخت. نخستین کار این شرکت به راه انداختن کارخانه بیکربنات دوپتاس و بیکرمات دو سود بود که موفق به تولید این مواد پر ارزش در داخل کشور شد که باز هم دچار عواقب جنگ جهانی دوم شد و تعطیل گردید.

در سال 1334 در مشهد شرکت سهامی خاور را تأسیس کرد و به استخراج زغال سنگ در آق دربند و محلی دیگر در نزدیکی سرخس پرداخت و به تهیه کک و بربکت زغال سنگ پرداخت و سوخت ارزان در دسترس مردم و کارخانجات استان خراسان قرارداد و با اکتشاف معادن سرب و روی منافع مالی و ارزی نیز فراهم شد ولی هر عایدی جدید را همیشه صرف کار جدیدی می‏کرد. لذا مبادرت به ایجاد کارخانه سیمان نمود که بالاخره پس از 4 سال تلاش و مبارزه کارخانه راه افتاد ولی متأسفانه در روز راه اندازی زاهدی دیگر زنده نبود ولی تلاشهای مجدّانه او در معدن و صنعت کشور و سیمان مشهد همیشه پا بجا و مشهود است.

سیمان مشهد که اینک توسعه بسیاری یافته است اثر مهمی از تلاشهای و کوششهای آن مرد مبتکر و توانا است. او در تمام فعالیتها همیشه دوستان و همکاران را شرکت می داد و همین امر باعث شد که جانشینان خوبی برای ادامه راه او وجود داشته باشد.

مهندس زاهدی بنیانگذار صنعت و معدن کشور در روز هشتم بهمن ماه 1335 دچار سکته مغزی در دفتر کارش شد و آخرین گفته او این بود: «از مرگ نمی ترسم.»

مرحوم زاهدی در حالی زندگی را ترک گفت که پشت سر، نمونه‏های فراوانی از سعی و تلاش و خدمت به مردم بر جای گذاشت. چه ثروت و اندوخته‏ای از این بالاتر که اکنون در رشته صنعتی که او پایه‏گذاری کرده است هزاران نفر به کار مشغولند و چرخه‏های صنعت و کارخانه‏ها می‏چرخانند.

چه بسا در میان آنها باز امثال زاهدی پیدا شوند که برای تعالی کشور و صنعت و خدمت به مردم نیازمند، زاهدی وار به اکتشافات معادن و تاسیس کارخانه‏ها بپردازند.

منبع: کتاب «نامهای ماندگار کارآفرینان صنعت استان خراسان رضوی»

نویسنده: ف. مصطفوی

انتشارات: بامشاد